cizgi
duyuru DUYURULAR :
Web sitemiz yenilenmiştir, üst menüden ilgili içeriklere aynı şekilde erişebilirsiniz..

Yeni Bitki Çeşitleri

Yeni Bitki Çeşitleri

YENİ BİTKİ ÇEŞİTLERİNE AİT ISLAHÇI HAKKI SAHİBİNİN YETKİLERİ

1. Tanımlar

Yeni bitki çeşitlerine ait ıslahçı hakkı sahibinin yetkileri konusunun incelenmesi, yeni çeşitlerin ve ıslahçı haklarının korunması yönünden önemlidir. Bunun için bazı tanımların bilinmesinde yarar vardır. Aşağıda geçen;

a) Islahçı: Yeni bir bitki çeşidini ıslah eden veya bulan ve geliştiren kişiyi,

b) Hak sahibi: Islahçı veya onun hukuki haleflerini,

c) Çeşit: Islahçı hakkının verilmesi için gerekli şartların karşılanıp karşılanmadığına bakılmaksızın, bir veya birden fazla genotipin ortaya çıkardığı bazı özelliklerin kendisini göstermesiyle tanımlanan ve aynı tür içindeki diğer genotiplerden en az bir tipik özelliği ile ayrılan ve değişmeksizin çoğaltmaya uygunluğu bakımından bir birim olarak kabul edilen en küçük taksonomik kısım içerisinde yer alan bitki grubunu,

d) Tohumluk: Bitkilerin çoğaltımı için kullanılan vegegatif ve generatif bitki kısımlarını,

e) Çoğaltım veya çoğaltma: Asıl veya ebeveyn bitkilerle aynı özellikleri taşıyan bir sonraki nesil bitkilerin elde edilmesini,

f) Üretim veya üretme: Ürün veya çoğaltım materyali elde etmek amacıyla bitki yetiştirilmesini;

g) Çoğaltım materyali: Bitkilerin çoğaltımı için kullanılan bütün bir bitki veya kısımlarını,

h) UPOV Sözleşmesi: Uluslar arası Yeni Bitki Çeşitlerini Koruma Birliği Sözleşmesini,

İfade eder.

 

2. Islahçı hakkı sahibi ve yetkileri

a) Hak sahipliği

Bir çeşidin ıslahçı hakkı, ıslahçıya ve onun hukuki haleflerine aittir.

Islahçının birden çok olması halinde taraflar arasında aksine bir anlaşma yoksa, ıslahçılar müşterek mülkiyet hükümleri çerçevesinde hak sahibidir.

Her hak sahibi diğerlerinden bağımsız olarak bazı işlemleri kendi adına yapabilir.

Payın üçüncü kişilere devredilmesi halinde diğer pay sahiplerinin önalım hakkı vardır.

Çeşidin kullanılması amacıyla üçüncü kişilere lisans verilmesi, hak sahiplerinin tamamının rızasıyla mümkündür.

Aralarındaki özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça çalışanların işlerini görürken ıslah ettikleri veya buldukları ve geliştirdikleri çeşitlerin sahibi bunların işverenidir.

Kamu kurum ve kuruluşlarında çalışan görevlilerden hangilerinin ıslahçı hakkından ne ölçüde ve nasıl yararlanacağı, ilgili bakanlıkların görüşleri alınarak Bakanlık tarafından çıkarılacak yönetmelikte belirlenir.

b) Hak sahibinin yetkileri

Islahçı hakkı, korunan çeşit ile ilgili olarak, hak sahibine aşağıdaki inhisari yetkileri verir (308 s. Km. 6/III):

1. Üretmek veya çoğaltmak

Asıl veya ebeveyn bitkilerde aynı özellikleri taşıyan bir sonraki nesil bitkileri elde etmek ve ürün veya çoğaltım materyeli elde etmek amacıyla bitki yetiştirmektir.

2. Çoğaltım amacıyla hazırlamak

Asıl veya ebeveyn bitkilerle aynı özellikleri taşıyan bir sonraki nesil bitkileri elde etmek amacıyla hazırlamak.

3. Satışa arzetmek,

Korunan çeşit’i satışa arzetmek.

4. Satmak ve diğer şekillerde piyasaya sürmek.

5. İhraç ve ithal etmek.

6. (1), (2), (3), (4) ve (5) bentlerindeki faaliyetlerden herhangi birisine yönelik depolamak.

Koruma altındaki bir çeşide ait çoğaltım materyalinin izinsiz kullanımı sonucunda sağlanan hasat edilmiş materyal ile ilgili olarak; yukarıda 1-6’da belirtilen tüm faaliyetler için hak sahibinin izni gereklidir. Ancak hak sahibi, geçmişte makul bir fırsata sahip olduğu halde söz konusu çoğaltım materyali üzerindeki bu hakkını kullanmamışsa izin gerekmez. Aynı şekilde, koruma altındaki bir çeşide ait çoğaltım materyalinin izinsiz kullanımı sonucunda sağlanan hasat edilmiş materyalden doğrudan elde edilen mamul maddeler için de izin gerekmez.

Hak sahibi yukarıda açıklanan yetkilerini şarta bağlayabilir ve sınırlandırma getirebilir.

Bu hususlar, koruma altındaki bir çeşidin kendisinin esas itibariyle türetilmiş bir çeşit olmaması kaydıyla, bu çeşitten esas itibarıyla türetilen çeşitlere de uygulanır.

 

3. Hak sahibinin yetkisinin sınırlandırıldığı durumlar

Islahçı hakkı sahibinin yetkileri sınırsız değildir. Islahçı hakkı sahibine tanınan inhisari hak, aşağıdaki nedenlerden birinin bulunması ile sınırlandırılabilir:

a) Genel sınırlandırma halleri

Aşağıdaki haller hak sahibinin yetkisi dışındadır:

i. Şahsi amaçla sınırlı kalan ve ticari amaç taşımayan faaliyetler,

ii. Deneme amaçlı yapılan faaliyetler,

iii. Türetilen çeşitler dışında başka çeşitlerin elde edilmesi amacıyla yapılan faaliyetler.

b) Çiftçi istisnası

Yukarıda 2.b paragrafında belirtilen hak sahibinin yetkilerine aykırı olmamak kaydıyla, tarımsal üretimin korunması ve kollanması amacıyla, çiftçilerin kendi arazilerinde yaptıkları üretim sonucunda elde ettikleri üründen, yine kendi işlediği arazilerinde yapacakları yeni üretimler için, hibrit ve sentetik çeşitler hariç olmak üzere, korunan bir çeşidin çoğaltım materyalini kullanabilmeye yetkileri vardır.

Bu yetkinin hangi türlere uygulanacağı yasal düzenlemeler veya yönetimce çıkarılacak kararlarla belirlenebilir.

Yukarıda sözü edilen çiftçiler için tanınan yetkinin kullanılması, hak sahibinin ve çiftçilerin yasal haklarını koruyacak şekilde aşağıdaki kriterler göz önüne alınarak uygulanır.

1. Çiftçinin işlediği arazisi için ihtiyaç duyduğu çoğaltım materyalinin miktarında bir kısıtlama yoktur. Çiftçinin işlediği arazisi; çiftçinin kendi adına, kendi sorumluluğu altında bitki yetiştirdiği mülkiyetindeki veya kiraladığı veya ortakçılık yoluyla işlediği arazidir.

2. Çiftçi istisnasından küçük çiftçiler yararlanır. Küçük çiftçinin kimler olduğu hususunda yasal bir düzenleme olmadığından, idari kararlarla tespit edilebilir.

Bu çiftçiler, hak sahibine herhangi bir bedel ödemezler.

3. Korunan çeşidi kullanan ve istisna dışında kalan çiftçiler hak sahibine belirli bir bedel öderler. Bu bedel, hak sahibi ile çiftçi arasında yapılacak anlaşmayla belirlenir.

4. İstisnadan yararlanan çiftçiler veya ürünü işleyenler, hak sahibinin talep ettiği her türlü bilgi ve belgeyi vermek zorundadır. Hak sahibi, gerektiğinde, bu konuda Bakanlıktan yardım isteyebilir.

c) Zorunlu lisans

Islahçı hakkının tescilinden itibaren üçüncü yılın sonunda, kamu yararı gerekçesiyle, ıslahçı hakkı zorunlu lisansa konu yapılabilir. Zorunlu lisansa Bakanlığın teklifi üzerine Bakanlar Kurulu karar verir.

d) Islahçı hakkının tüketilmesi

Korunan bir çeşide ait veya bu çeşitten esas itibariyle türetilen bir çeşide ait materyal veya bu materyalden elde edilen materyal yurt içinde ıslahçı tarafından veya onun rızasıyla satılmış veya diğer bir şekilde pazarlanmış ise, ıslahçı hakkı tüketilir. Bu nitelikteki materyal veya ürünlerin konu olacağı sonraki tasarruflara karşı ıslahçı hakkı ileri sürülemez.

Ancak, sonraki tasarruf, hak konusu çeşidin çoğaltılmasına imkan veren faaliyetlerden oluşmakta ise veya çeşidin ait olduğu cins ve türü koruma kapsamına almamış bir ülkeye, çeşidin çoğaltılmasına imkan verecek materyalin ihraç edilmesi faaliyetlerini içeriyorsa, her iki halde de ıslahçı hakkı ileri sürülebilir. Ancak, ihraç edilen materyalin nihai tüketim amacıyla kullanılması halinde, ıslahçı hakkı tüketilmiş sayılır.

Burada sözü edilen çeşide ait materyal kavramı; her türlü çoğaltım materyalini, bütün bitkiyi veya bitki kısımlarını kapsayan hasat edilmiş materyali ve hasat edilmiş materyalden doğrudan elde edilen her türlü ürünü kapsar.

 

4. Türkiye’deki düzenlemeler

Patent ve tasarım gibi fikri mülkiyet hakları alanında ülkemizde 1995 yılında kabul edilen düzenlemeler içinde “bitki çeşitleri”ne yer verilmemiştir (Pat KHK m. 6/4).

Dünya Ticaret Örgütü Kuruluş Anlaşması Eki olan “Ticarete Bağlantılı Fikri Mülkiyet Haklar Anlaşması (TRIPs Anlaşması) m. 27/3’de mikro-organizmalar dışında bitkiler ile esas olarak, biyolojik olmayan ve mikrobiyolojik usuller dışında bitki üretimi ile esas olarak, biyolojik olmayan ve mikrobiyolojik usuller dışında bitki üretimi ile ilgili biyolojik usullerin, üye ülkelerce patent verilebilir buluşlar dışında bırakabileceği açıklanmıştır.

Ancak üyeler patentlerle veya kendilerine özgü etkin bir sisteme veya bunların kombinasyonu ile bitki türlerinin korunmasını sağlayacaklardır.

Bunun için ıslahçılara, TRIPs Anlaşmasında öngörülen temel hakların tanınması gerekmektedir.

Bunların en önemlileri; Islahçı hakkı sahibine, inhisari hakların mekansız olarak verilmesi ve lisans sözleşmeleri imzalama hakkına kavuşturulmasıdır.

Ülkemizde halen özelde, Tohumlukların Tescil, Kontrol ve Sertifikasyonu Hakkında 308 sayılı Kanun ve Bitki Çeşitlerinin Tescil Edilmesine İlişkin Yönetmelik Hükümleri, genelde ise, TTK’nun 56 ve devamı hükümleri uygulanmaktadır.

Türkiye, 27 milyon hektar işlenebilir tarım arazisi ve 25 milyon kırsal nüfusu ile önemli bir tarım ülkesi sayılmaktadır.

Tarımsal üretimde verim ve kaliteye etki eden en önemli girdilerden biri yeni bitki çeşitlerine ait ıslah edilmiş tohumluklardır.

Yeni bitki çeşitlerinin ortaya çıkarılması, uzun zaman, emek ve masraf gerektirmektedir.

Bu nedenle, ıslahçıya, ortaya çıkardığı yeni bitki çeşitleri üzerinde sınai hakka sahip olmaları tarımsal ilerleme ve kalkınma için mutlaka şarttır. Nitekim çağdaş toplumlara bakıldığında zaman, bitki çeşitleri üzerinde ıslahçı haklarının hukuki düzenlemelerle korunduğu ülkelerde yeni çeşit geliştirme faaliyetlerinin giderek arttığı gözlemlenmektedir.

Buna karşılık bitki ıslahçılarına haklarını vermeyen ülkelerde ise bu tür faaliyetler göreceli olarak azalmış ve bu ülkeler giderek başka ülkelerde geliştirilen bitki çeşitlerine ve hatta tohumluklara bağımlı duruma gelmiştir.

Ülkemizdeki mevcut düzenlemeler ise, yeni bitki çeşitlerinin korunması için etkin ve çağdaş bir korunma sistemi öngörmemektedir.

Bu nedenle, 1996yılında UPOV Sözleşmesi ve Avrupa Birliği’nin bu konudaki düzenlemeleri de dikkate alınarak, “Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun Tasarısı” hazırlanmıştır. Bu çalışmada, idari yapıyla ilgili bazı sorunlar giderilemediği için aradan geçen yedi yıla rağmen yasalaşmamıştır. Mevcut tasarıda özerk bir yapının olmayışı, Tarım ve Köy işleri Bakanlığı’nın doğrudan görev üstlenmesi ciddi biçimde sakıncalar doğurmaktadır.

Dr. Mevci ERGÜN

Hukukçu ve Avrupa Patent Vekili

Bir Cevap Yazın